Регресно побарување од осигурување: Дали сопственикот одговара ако друг управувал со возилото?

Сообраќајните незгоди носат сериозен стрес, материјални загуби и здравствени компликации. Ситуацијата станува уште посложена кога сообраќајката ќе ја предизвика лице кое управувало возило регистрирано на друго име. Во такви околности, по исплатата на оштетените, осигурителните компании или Националното биро за осигурување редовно активираат регресно побарување.

1. Главната дилема со која се соочуваат сопствениците на возила гласи: дали осигурителната компанија има право да бара надомест на штета (регрес) солидарно од сопственикот, дури и кога тој воопшто не седел зад воланот?

Судската пракса на Врховниот суд на Република Северна Македонија дава јасен одговор кој директно ги штити правата на сопствениците кога се исполнети законските претпоставки. Овој водич ги деталзира правилата за регрес, законските основи, начелата на пасивна легитимација и начините како сопственикот успешно да се одбрани од неоснован регресен долг.

Регресното право (право на регрес) е законско овластување на осигурувачот кој ја исплатил штетата кон третото оштетено лице, да побара поврат на исплатените парични средства од лицето кое е одговорно за настанокот на штетата.

Кога ќе се случи сообраќајна незгода со нерегистрирано или неосигурено возило, оштетените лица се заштитени преку Гарантниот фонд при Националното биро за осигурување или преку соодветно осигурително друштво (согласно Законот за задолжително осигурување во сообраќајот).

Откако штетата ќе им биде исплатена на оштетените преку вонсудско порамнување или судска пресуда, осигурувачот поднесува тужба за надомест на регресен долг.

Осигурителните компании во тужбите за регрес речиси секогаш тужат две лица солидарно:

1. Првотужен: Лицето кое физички управувало со возилото во моментот на незгодата.
2. Второтужен: Сопственикот на возилото според евиденцијата во сообраќајната дозвола.

Правната основа на која осигурувачите редовно се повикуваат е член 64 став 1 од Законот за задолжително осигурување во сообраќајот (ЗЗОС), кој предвидува дека Националното биро за осигурување има право на надомест на исплатениот износ од сопственикот на неосигураното возило, односно од лицето кое ја причинило штетата кое „подеднакво одговара“.

Иако законската одредба користи формулација дека сопственикот и управувачот подеднакво одговараат, осигурителните друштва во своите тужбени барања ова редовно го преточуваат во барање за солидарна одговорност. Со тоа, осигурувачот бара право да го наплати целиот долг од 100% од било кој од нив — најчесто таргетирајќи го сопственикот како финансиски постабилен субјект со недвижен имот или редовни примања.

Сепак, како што потврди највисоката судска инстанца, оваа законска одредба не смее да се толкува изолирано од општите начела за причинување штета.

Во јавноста постои уверување дека сопственикот секогаш мора да ги сноси последиците за штетите направени со неговото возило. Ваквото размислување произлегува од површно толкување на одредбите за објективна одговорност од Законот за облигационите односи (ЗОО).

Според членот 160 од ЗОО, за штета од опасен предмет одговара неговиот имател (сопственик). Моторното возило во погон без сомнение претставува опасен предмет. Меѓутоа, ова правило не е апсолутно.

Законодавецот предвидел строги исклучоци каде што сопственикот целосно се ослободува од одговорност. Најважниот исклучок е уреден во член 161 и член 163 од ЗОО — ситуацијата кога предметот му е одземен на имателот на противправен начин без негова вина.

Прашањето за границите на одговорноста на сопственикот кај регресните побарувања доби прецизно толкување во пресудата на Врховниот суд на Република Северна Македонија, заведена под Рев2.бр.97/2019 (оддел за граѓански дела).

Фактичка состојба на случајот

• Првотужениот управувал патничко моторно возило кое било нерегистрирано и неосигурено.
• Предизвикал сообраќајна незгода со тешко повредени лица, на кои осигурителното друштво врз основа на вонсудско порамнување им исплатило штета од над 1.220.000,00 денари.
• Осигурителното друштво поднело тужба барајќи исплатениот износ да го регресира солидарно и од управувачот и од сопственикот на возилото (неговиот брат).

Утврдени факти во корист на сопственикот

Во судската постапка беа докажани следните околности:

1. Возилото било онеспособено за сообраќај: Било гаражирано во дворот на куќата, покриено со церада, со испумпани гуми и изваден акумулатор. Сообраќајната дозвола била со истечен рок.
2. Клучевите биле заклучени: Се наоѓале во кутија сместена во фиока од биро во дуќанот/сервисот на сопственикот, меѓу клучеви од други возила.
3. Сопственикот изрично забранил управување: На братот претходно му било јасно укажано дека тоа возило, како и било кое друго возило од сервисот, не смее да се управува.
4. Управувачот дејствувал самоволно: Без знаење и одобрение на сопственикот ги зел клучевите, ги напумпал гумите, монтирал акумулатор и го пуштил возилото во сообраќај.
5. Сопственикот бил надвор од земјата: Во моментот на незгодата тој се наоѓал во странство и дознал за настанот дури по враќањето.

Врховниот суд ја потврди пресудата на пониските судови со која тужбеното барање против сопственикот беше одбиено како неосновано, утврдувајќи ја следната сентенца:

„Сопственикот на возилото не е солидарно одговорен за штетата што ја предизвикал управувачот на возилото, во случај кога не постои негов придонес во настанување на штетата и кога нема поврзаност на дејствијата кои ги презел сопственикот на возилото и дејствијата кои ги презел управувачот на возилото кој ја предизвикал сообраќајната незгода.“

• меѓу постапките на тужениот и штетната последица.

  Во овој случај, штетата настанала исклучиво поради дејствијата на возачот: набавка на акумулатор, оспособување на гумите и излегување на пат без дозвола. Нема каузална поврзаност меѓу фактот што сопственикот го чувал возилото надвор од употреба и сообраќајната несреќа што се случила додека тој бил надвор од државата.

  Табеларен преглед: Кога сопственикот одговара, а кога се ослободува од регрес?

  Следниот преглед ги систематизира ситуациите од судската пракса:

  Околноста на случајот	Сопственикот одговара за штетата?	Правен основ и образложение
  Доброволно давање на возилото (свесно му ја дал колата на возачот)	ДА	Сопственикот доброволно го ставил возилото во сообраќај преку друго лице.
  Оставени клучеви во отклучено возило на лесно достапно место	ДА	Постои невнимание кое овозможило противправно одземање (чл. 161 ст. 2 од ЗОО).
  Самоволно одземање со онеспособено возило (испумпани гуми, без акумулатор)	НЕ	Возилото било надвор од употреба; не постои волја за учество во сообраќајот.
  Клучевите биле обезбедени/заклучени и земени без дозвола	НЕ	Преземени се разумни мерки на претпазливост; управувачот постапил самоволно.
  Сопственикот бил отсутен/во странство без знаење за настанот	НЕ	Отсуство на каузална врска и неможност да се спречи штетното дејствие.

• 1. Не го пропуштајте рокот за одговор на тужба

  Законскиот рок за поднесување одговор на граѓанска тужба изнесува 15-30 дена од денот на приемот. Доколку тужениот не достави писмен одговор, судот може да донесе пресуда поради неподнесување на одговор на тужба или пак да ја води постапката без вас, со која тужбеното барање автоматски се усвојува во целост. Во тој случај се губи правото на изнесување докази, па долгот станува извршен со сите придружни камати и судски трошоци.

• 2. Обезбедете материјални докази веднаш

  Успехот на одбраната зависи од прецизно документирање на фактичката состојба:

  • Докази за состојбата на возилото пред настанот (мирување, дефект, гаражирање).
  • Докази за чувањето на клучевите и пристапот до нив.
  • Докази за отсуство на сопственикот (патни исправи, билети, потврди за престој/работа во странство).
  • Изјави или сведочења дека на возачот му било забрането да го користи возилото.
  • Доколку е покрената кривична постапка за противправно одземање моторно возило (член 242 од Кривичниот законик), копија од пријавата или обвинителниот акт претставува клучен доказ.

• 3. Истакнете приговор за недостиг на пасивна легитимација

  Во писмениот одговор на тужба задолжително се истакнува материјално-правен приговор за недостиг на пасивна легитимација. Приговорот треба директно да се потпре на чл. 161 од ЗОО и релевантната судска пракса на Врховниот суд, образложувајќи дека членот 64 од ЗЗОС не воспоставува солидарна одговорност на сопственикот кога возилото било противправно одземено.

Регресните спорови против осигурителни компании или Националното биро за осигурување бараат темелна правна анализа и прецизно водење на доказната постапка. Осигурителните друштва настапуваат со агресивни тужбени барања за солидарна наплата, сметајќи на пасивноста или правната неупатеност на сопствениците.

Пресудата Рев2.бр.97/2019 на Врховниот суд јасно докажува дека сопственикот не е должен да одговара за туѓо самоволие доколку презел разумни мерки на претпазливост и не придонел кон штетниот настан.

Се соочувате со опомена или регресна тужба од осигурително друштво?

Навремената реакција и стручната анализа на фактичката состојба се клучни за избегнување на неосновани финансиски задолжувања. Доколку имате потреба од правна помош или застапување во регресен спор, обезбедете навремен правен совет за заштита на вашите права.

Закажете правна консултација со Адвокатска канцеларија Ваневски