Ризикот од „Еден човек“ во ДООЕЛ: Зошто Изјавата за основање мора да предвиди алтернативен управител?

Кога се основа Друштво со ограничена одговорност на едно лице (ДООЕЛ), фокусот на сопственикот речиси секогаш е насочен кон растот, профитот и секојдневните деловни активности. Во македонскиот деловен свет, ДООЕЛ е најпопуларната форма на организирање токму поради едноставноста во носењето одлуки – едно лице е и сопственик (единствен содружник) и управител

Но, токму во таа едноставност лежи и најголемата системска ранливост. Што се случува кога тоа едно лице, поради непредвидени животни околности, ќе биде оневозможено да ја извршува својата функција?

Непредвидени настани како тешка сообраќајна несреќа, ненадејна болест, паѓање во кома или подолготрајна хоспитализација можат во миг целосно да го парализираат бизнисот. Без управител кој има активен деловен потпис и депониран потпис во банка, компанијата законски не може да функционира. Затоа, креирањето на правен „План Б“ во самата Изјава за основање на ДООЕЛ не е само луксуз, туку прашање на опстанок на компанијата, вработените и семејството

Многу претприемачи при регистрација на фирма во Централниот регистар прават клучна грешка: користат генерички правни шаблони од интернет за да заштедат време и пари. Кај ДООЕЛ, основачкиот акт се нарекува Изјава за основање (за разлика од ДОО со повеќе содружници, каде се потпишува Договор за основање).

Овие брзи шаблони содржат само основни законски одредби кои претпоставуваат дека сопственикот секогаш ќе биде здрав, жив и способен да потпишува. Шаблоните не предвидуваат кризни состојби. Доколку Изјавата за основање не содржи клаузула за вонредно управување, вие свесно го изложувате вашиот бизнис на целосна блокада при првиот посериозен здравствен проблем

Правниот вакуум: Што се случува кога управителот на ДООЕЛ не е способен да потпише?

Во класичен ДООЕЛ, каде сопственикот е воедно и единствен управител, неговиот потпис е „срцето“ на фирмата. Ако тој потпис стане недостапен поради медицинска неспособност (кома, тешка траума, хоспитализација и друго), компанијата влегува во опасен правен вакуум.

Еве кои се непосредните последици од таквата состојба:

• Блокада на банкарските сметки: Банките во Македонија нема да процесираат ниту еден налог за плаќање без валиден депониран потпис или активен деловен електронски сертификат на овластеното лице.
• Замрзнување на платите за вработените: Вработените не можат да ги добијат своите плати на време. Ова повлекува револт, но и непосредни прекршочни казни од Државниот инспекторат за труд.
• Неможност за плаќање даноци и добавувачи: Фирмата брзо акумулира долгови кон Управата за јавни приходи (УЈП) и кон клучните добавувачи, што води кон брза присилна блокада на сметката и прекин на снабдувањето.
• Пропаѓање на активни договори: Нема кој законски да потпише нови договори, ниту пак да даде согласност за итни тековни деловни операции.

• Доколку во Изјавата за основање не е предвидено алтернативно решение, семејството или деловните партнери се соочуваат со долги, мачни и скапи судски процедури за назначување на привремен старател на имотот или за вонредно назначување нов управител. Додека судот да донесе решение, бизнисот најчесто веќе е функционално мртов.

За да се избегне ваквото црно сценарио, постојат три примарни правни алатки кои секој одговорен претприемач треба да ги вметне во својата Изјава за основање или да ги обезбеди однапред преку институциите.

1. Назначување на Прокурист во Изјавата за основање

Најстабилното и правно најсигурното решение е уште при самото основање на друштвото (или со подоцнежна измена на актот) да се назначи уште едно лице со овластувања – прокурист.

Прокурата е специфично трговско полномошно кое се регистрира во Централниот регистар. Прокуристот има законско право да ги презема сите правни дејствија кои се поврзани со работата на трговецот:

• Потпишување договори и деловна кореспонденција.
• Располагање со банкарските сметки и исплата на плати.
• Застапување на фирмата пред УЈП, судови и државни институции.
• Ограничување: Прокуристот не може да го отуѓува или залага имотот на фирмата без посебна согласност од сопственикот.

Пример за заштитна клаузула во Изјавата за основање:

„Во случај на привремена или трајна медицинска спреченост на Управителот (поради болест, хоспитализација, кома или виша сила) да ги извршува своите обврски подолго од 5 работни дена, деловното управување и правото на потпис автоматски и во целост преминуваат на Прокуристот, со цел непречено одвивање на деловните процеси на компанијата.“

Законот за трговските друштва во Македонија дозволува ДООЕЛ да има повеќе од еден управител. Во Изјавата за основање може да се прецизира дека се назначува втор управител чии права се активираат исклучиво во случај на спреченост на првиот управител, или пак дека тој има право да потпишува самостојно налози до одреден финансиски лимит (на пример, само за плати и комуналии).

Доколку сопственикот од лични или деловни причини не сака друго лице да биде трајно запишано во Централниот регистар, алтернатива е соодветно структурирано нотарско полномошно.

Ова полномошно мора да биде детално и однапред депонирано кај деловните банки каде фирмата има сметки. Во него експлицитно треба да стои дека полномошникот има право да располага со средствата на сметките, да потпишува налози за плата и да управува со фирмата во случај на непредвидена спреченост на сопственикот.

Внимание: Кај полномошното постои правен ризик – доколку сопственикот ја изгуби деловната способност на подолг рок или почине, класичните полномошна можат автоматски да престанат да важат според Законот за облигационите односи. Затоа, прокурата во Изјавата за основање е секогаш посупериорно решение

Овде не станува збор само за заштита на личниот капитал на сопственикот. Станува збор за професионална одговорност кон неколку засегнати страни

1. Кон вработените и нивните семејства: Луѓето кои работат во компанијата зависат од таа месечна плата. Нивната егзистенција не смее да биде колатерална штета на една сообраќајна несреќа на сопственикот.
2. Кон деловните партнери (добавувачите): Довербата во македонскиот бизнис се гради со години, а се губи за неколку дена. Доколку добавувачите не бидат исплатени навреме затоа што „нема кој да потпише“, штетата врз репутацијата на брендот е трајна.
3. Кон сопственото семејство: Наместо семејството на сопственикот во најтешките моменти (додека тој се бори за живот во болница) да се грижи за неговото здравје, тие ќе бидат притиснати од извршители, банки, револт кај вработените и правни лавиринти кои не знаат како да ги решат.

Внимание: Кај полномошното постои правен ризик – доколку сопственикот ја изгуби деловната способност на подолг рок или почине, класичните полномошна можат автоматски да престанат да важат според Законот за облигационите односи. Затоа, прокурата во Изјавата за основање е секогаш посупериорно решение

Превенцијата е најевтината деловна инвестиција

Успешен менаџер е оној кој управува со ризиците, а не оној кој се надева дека „мене тоа нема да ми се случи“. Вметнувањето на заштитни клаузули за итен пренос на управувачките права или назначувањето на прокурист во Изјавата за основање на ДООЕЛ е законски механизам кој делува како воздушно перниче (Airbag) во бизнисот.

При следната ревизија на вашите деловни акти или при регистрација на нова компанија, заборавете на бесплатните шаблони. Консултирајте се со стручен адвокат и осигурајте се дека вашиот ДООЕЛ има дефиниран „План Б“. Тоа не е знак на песимизам, туку врвен доказ за професионализам, зрелост и одговорно деловно работење на македонскиот пазар.