Одземање и враќање на родителското право: што треба да знаете

Родителското право претставува збир од права и должности кои родителите ги имаат кон своето дете – да се грижат за него, да го воспитуваат, заштитуваат и обезбедуваат услови за негов развој. Но, што се случува кога родителот не ги извршува овие должности на начин што ја загрозува безбедноста и интересите на детето? Законот предвидува можност за одземање на родителското право, како и враќање кога причините ќе престанат. Оваа постапка е исклучително чувствителна, бидејќи директно се однесува на најдобрите интереси на детето.

Добриот договор не е само формалност, туку стратегија за управување со ризици и алатка за долгорочна стабилност.

Законот јасно ги дефинира ситуациите кога се смета дека родителот го злоупотребува или грубо ги занемарува родителските должности. Тоа се случаи кога родителот:

• спроведува физичко или емоционално насилство врз детето;
• врши полово искористување на детето;
• го присилува на работа која не одговара на неговата возраст и развој;
• му дозволува употреба на алкохол, дрога или психотропни супстанци;
• го наведува детето на општествено неприфатливи поведенија;
• го напушта и подолго од три месеци не се грижи за него;
• или на кој било друг начин грубо ги крши правата на детето.

Овие дејствија претставуваат сериозни повреди на детските права и се основ за одземање на родителското право.

Законот предвидува три категории иницијатори:

1. Другиот родител – кој може да побара заштита на детето кога смета дека неговиот партнер сериозно ги занемарува родителските должности.
2. Центарот за социјална работа – кој има законска обврска да реагира штом дознае за злоупотреба или опасност од занемарување.
3. Јавниот обвинител – како чувар на јавниот интерес и заштитник на правата на детето.

Со ова, се создава систем на повеќекратна заштита, каде не само родителите, туку и институциите се должни да реагираат.

Центарот за социјална работа е клучна институција во оваа постапка. Тој има две основни обврски:

• да поведе постапка за одземање на родителското право секогаш кога ќе дознае дека постојат причини, и
• да преземе итни мерки за заштита на детето во случаи на непосредна опасност.

Ова значи дека детето не смее да остане незаштитено – институциите се должни да реагираат навреме, а судот ја носи конечната одлука.

Постапката за одземање на родителското право се води пред суд, во вонпроцесна постапка.

• Судот постапува по предлог (од родител, Центар или јавен обвинител).
• Се прибавува мислење од Центарот за социјална работа, кое има голема тежина во постапката.
• Судот носи решение со кое родителот може да биде лишен од родителско право во однос на сите деца или само на едно од нив, во зависност од околностите.

Ова е мерка што се применува исклучиво кога е потребно да се заштитат интересите на детето, а не како форма на казна за родителот

Кога родителот ќе биде лишен од родителско право, тоа значи дека:

• нема право да одлучува за важни прашања од животот на детето (образование, здравство, живеалиште);
• нема право на застапување на детето во правни постапки;
• може да изгуби и лични контакти со детето ако тие се штетни по неговиот развој.

Сепак, ова не значи дека родителот е автоматски ослободен од обврската за издржување – тој и понатаму мора финансиски да придонесува за детето

Законот предвидува и механизам за враќање на родителското право.

• Тоа е можно со судска одлука, кога причината за одземање ќе престане.
• Предлог за враќање може да поднесе самиот родител или Центарот за социјална работа.
• Судот повторно ја оценува состојбата, земајќи го предвид мислењето на Центарот и интересите на детето.

Овој механизам е значаен бидејќи дава можност за рехабилитација на родителот, но и повторно обединување на семејството доколку тоа е во најдобар интерес на детето.

Овој механизам е клучен за заштита на детето како субјект со свои права. Наместо да се гледа само низ призмата на „право на родителот“, законот го става во центар интересот на детето. Со тоа се обезбедува:

• безбедна средина за раст и развој,
• заштита од насилство и занемарување,
• превенција од трајни последици врз психата и иднината на детето.

Одземањето на родителското право е една од најдрастичните мерки што може да ја донесе судот во сферата на семејното право. Сепак, тоа е неопходен механизам за заштита на децата од злоупотреба, занемарување и насилство. Во исто време, законот обезбедува рамнотежа – дава можност родителот да го поврати правото доколку покаже дека причините престанале.
Крајната цел е секогаш иста: заштита на најдобриот интерес на детето.